De geschiedenis van de grachtengordel
De Grachtengordel was een van de grootste geplande stadsuitbreidingen van zijn tijd. Het werk begon in 1613, toen de bloeiende handelsstad uit haar middeleeuwse stadsmuren groeide, en het noordwestelijke deel was rond 1625 klaar. Het zuidelijke deel volgde na 1664. In halve cirkels rond de oude binnenstad werden drie nieuwe woongrachten gegraven, de Herengracht, de Keizersgracht en de Prinsengracht, met de Singelgracht als nieuwe buitengracht voor de verdediging en het waterbeheer.
De namen waren niet bescheiden. De Herengracht is vernoemd naar de heren regeerders die de stad bestuurden, de Keizersgracht naar Maximiliaan I, keizer van het Heilige Roomse Rijk, en de Prinsengracht naar de Prins van Oranje. De Keizersgracht is met zo’n 28 meter de breedste van de drie. Rijke kooplieden bouwden hun huizen op de smalle percelen aan het water, met diepe tuinen erachter.
Het zijn de huizen die de grachten beroemd maken. De meeste zijn smal en hoog, met een versierde gevel als bekroning. In de eerste helft van de 17e eeuw was de trapgevel in de mode; rond 1640 kwam de halsgevel op en vanaf ongeveer 1660 volgde de rondere klokgevel. Veel panden hebben bovenin een hijsbalk met een haak om meubels en goederen langs de gevel naar boven te takelen, en sommige zijn bewust iets voorover gebouwd, op de vlucht, zodat de lading niet langs de gevel schuurde.
In 2010 kwam het gebied op de Werelderfgoedlijst van UNESCO als de Zeventiende-eeuwse grachtengordel van Amsterdam binnen de Singelgracht, als voorbeeld van stedenbouw op grote schaal dat tot ver in de 19e eeuw als model diende. Nu staan er iepen langs de grachten, fietst er op elke brug iemand voorbij en is het druk op het water met rondvaartboten, huurbootjes en afgemeerde woonboten.
Het diorama
Het diorama toont een stuk gracht op een zwevend eiland, gebouwd in Three.js en weergegeven als pixelart: de scène wordt op lage resolutie getekend, elke rand krijgt een donkere omlijning, de kleuren worden teruggebracht tot een klein palet en het geheel wordt zonder verzachting vergroot. De gracht loopt recht door het eiland en is aan beide kanten opengesneden, zodat je het water in doorsnede ziet tussen de bakstenen kademuren. Er ligt een gemetselde boogbrug overheen, met een stenen boogrand, een ijzeren leuning en een rij geparkeerde fietsen.
Op beide kades staan smalle grachtenpanden, allemaal anders: rode, bruine en zwarte baksteen, witte kozijnen, trap-, hals- en klokgevels met witte lijsten, een paar lijstgevels met een rechte kroonlijst, hijsbalken met haken en hier en daar een pand dat een beetje scheef staat. Langs het water staan iepen en lantaarnpalen, aan één kant liggen woonboten, en er varen een rondvaartboot met glazen dak en een klein huurbootje voorbij. ’s Avonds gaan de ramen aan, lampjes tekenen de boog en de rand van de brug uit en hun weerspiegeling glinstert in de gracht.
Wat je kunt vinden
- De lampjes langs de brugboog ’s avonds
- Hijsbalken en haken boven in de gevels
- Een tulpenkraam op de kade
- Fietsers over de boogbrug
- Daktuinen op de woonboten
- Rijen roodbruine Amsterdammertjes langs de stoep
Wat we hebben vereenvoudigd
- De huizen zijn algemene grachtenpanden, niet de echte panden van een bepaalde gracht.
- De gracht is smaller dan de echte Herengracht of Keizersgracht, zodat beide rijen huizen op het eiland passen, en hij loopt recht in plaats van in een bocht.
- Echte grachtenpanden hebben diepere percelen en langere tuinen dan de tuintjes achter de huizen hier.
Vragen
Wanneer zijn de Amsterdamse grachten aangelegd?
De Amsterdamse grachtengordel is in de 17e eeuw aangelegd. Het werk begon in 1613 en het noordwestelijke deel was rond 1625 klaar; het zuidelijke deel van de gordel werd na 1664 gebouwd.
Waarom zijn grachtenpanden zo smal?
De percelen langs de grachten waren smal en diep, dus werden de huizen hoog en smal gebouwd, met een tuin erachter. Veel panden hebben bovenin een hijsbalk met een haak, omdat meubels en goederen makkelijker langs de gevel omhoog te takelen waren dan via de steile, smalle trappen naar boven te dragen.
Waarom hellen sommige Amsterdamse huizen voorover?
Sommige grachtenpanden zijn met opzet een beetje voorover gebouwd, op de vlucht, zodat goederen die langs de gevel omhoog werden gehesen niet tegen de gevel of de ramen stootten. Hangt een huis opzij, dan is er meestal iets anders aan de hand: de houten fundering is in de loop van de tijd verzakt of verrot.
Zijn de Amsterdamse grachten UNESCO-werelderfgoed?
Ja. De Zeventiende-eeuwse grachtengordel van Amsterdam binnen de Singelgracht staat sinds 2010 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Het gebied omvat de Herengracht, de Keizersgracht en de Prinsengracht en de straten eromheen.
Hoe is dit pixelart-diorama van de Amsterdamse grachten gemaakt?
Het is een realtime Three.js-scène die op deze pagina draait, getekend op 360 × 640 pixels met donkere omlijningen en een klein palet en daarna zonder verzachting vergroot. Elk grachtenpand wordt in code opgebouwd met een eigen gevel, kleur en helling, en ’s avonds gaan de brugverlichting en de weerspiegelingen van de ramen aan. Klik op “Bekijk in 3D”, sleep om het te draaien en wissel tussen dag, schemer en nacht.
Isometrische kaarten van Amsterdam
Amsterdam heeft ook een isometrische pixelartkaart gemaakt door de community: de hele stad tegel voor tegel getekend, in dezelfde SimCity-stijl. Bekijk de kaart van Amsterdam →
