Balat’ın hikâyesi
Balat, İstanbul’un Fatih ilçesinde, Haliç’in batı kıyısında, Fener ile Ayvansaray arasında bir mahalle. Adının büyük olasılıkla Rumca “saray” anlamına gelen palation’dan, yakındaki Bizans dönemi Blakherna Sarayı’ndan geldiği düşünülüyor. Bizans’ın Haliç surları bir zamanlar mahalleyi denizden ayırıyordu; bir kitabe, II. Mehmed’in askerlerinin 23 Nisan 1453’te şehre girdiği yeri gösteriyor.
Yüzyıllar boyunca şehrin en karma köşelerinden biriydi. II. Bayezid’in İspanya’dan sürülen Yahudilere kapılarını açmasının ardından, 15. yüzyılın sonunda buraya büyük bir Yahudi cemaati yerleşti; en parlak döneminde Balat’ta 18 sinagog vardı. 15. yüzyılda Ohri’den gelen Yahudilerin kurduğu Ahrida, bugün hâlâ kullanılan üç sinagogdan biri. Rum ve Ermeni aileler de onlarla yan yana yaşadı; parçaları Viyana’da hazırlanıp gemiyle getirilen demir Bulgar Sveti Stefan Kilisesi hâlâ kıyıda duruyor. 20. yüzyıl boyunca bu cemaatlerin çoğu mahalleden ayrıldı ve Balat küçük dükkânların ve atölyelerin olduğu daha yoksul bir işçi mahallesine dönüştü.
Bugün insanları buraya çeken şey evler. Arka sokaklar kıyıdan dik bir şekilde tırmanıyor; iki yanları tuğla, taş ve ahşaptan dar sıra evlerle, çoğu sokağa taşan cumbalarıyla dolu. 2003’ten itibaren Avrupa Birliği’nin finanse ettiği, UNESCO ve Fatih Belediyesi ile yürütülen bir rehabilitasyon programı Fener ve Balat’taki evleri onardı. 2020’lerde mahalle İstanbul’un en çok gezilen yerlerinden biri olunca evlerin çoğu canlı renklere boyandı; kafelere, galerilere ve pansiyonlara dönüştü.
Kırmızı, sarı, mavi ve yeşil evleriyle Kiremit Caddesi mahallenin en çok fotoğraflanan sokağı; yakındaki basamaklı Merdivenli Yokuş genelde daha sakin. Tepede, komşu Fener’de, mimar Konstantinos Dimadis’in 1881–83’te yaptığı, mahallelinin Kırmızı Mektep dediği kocaman tuğla bina, Özel Fener Rum Lisesi yükseliyor. Bugün T5 tramvayı ve Haliç vapurları Balat’ta duruyor; tepenin altındaki Vodina Caddesi kafeler, antikacılar ve kedilerle dolu.
Diorama
Diorama, Balat’tan bir blok kesip yamaçla birlikte havada süzülen bir adaya dönüştürüyor. Sahne Three.js ile kuruldu ve piksel art olarak çiziliyor: düşük çözünürlükte çiziliyor, her kenara koyu bir çizgi ekleniyor, renkler küçük bir paletle sınırlanıyor ve sonuç yumuşatma yapılmadan büyütülüyor. Sahne sudan yokuş yukarı okunuyor: Balat iskelesi, yanaşmış bir Haliç vapuru ve balıkçı tekneleriyle Haliç; çınarlar, banklar ve korkuluktan olta atan adamlarla sahil parkı; beyaz-kırmızı T5 tramvayı ve Bizans surlarından kalma bir parçayla sahil yolu; bir sıra dükkân, ardından alçak tabureleri, çay bardakları ve simit arabasıyla düz Vodina Caddesi.
Vodina’dan iki sokak dosdoğru tepeye tırmanıyor: yokuşta park etmiş bir arabanın durduğu Arnavut kaldırımlı Kiremit Caddesi ve basamakları gökkuşağı renklerine boyanmış Merdivenli Yokuş. İkisinin de iki yanında kırmızı, sarı, mavi, yeşil ve pembe, iki üç katlı sıra evler var; çoğu cumbalı, panjurlu ve saksılı, kiremit kaplı kırma çatılarıyla yamaçta basamak basamak yükseliyor, sokakların üstünden çamaşır ipleri geçiyor. Hepsinin üstünde, sırtta Kırmızı Mektep duruyor: taş bantlı uzun bir tuğla bina, köşe kuleli uç kanatlar ve kubbeli bir orta kule. Gece kafe tabelaları parlıyor, duvar fenerleri sokakları aydınlatıyor, okul projektörlerle aydınlatılıyor ve sahil lambaları suda titreşiyor.
Neleri bulabilirsin
- Kiremit Caddesi’nde renkli evlerin önünde poz veren arkadaşlar ve fotoğrafı çeken biri
- Yokuşta park etmiş arabanın üstünde uyuyan bir kedi
- Sahil yolunda süzülüp Balat durağında duraklayan T5 tramvayı
- Biri Vodina’da, biri parkta iki simit arabası
- Korkuluktan Haliç’e olta atan adamlar
- Sokakların üstünden geçen çamaşır ipleri
Neleri sadeleştirdik
- Kiremit Caddesi ile Merdivenli Yokuş gerçekte yan yana değil: ikisi de adaya sığsın diye kıyıdan dosdoğru tırmanan iki paralel sokak olarak yerleştirildi.
- Yamaç sıkıştırıldı, Kırmızı Mektep de olduğundan büyük çizildi; gerçek okul bu sokakların hemen üstünde değil, daha yukarıda, komşu Fener’de.
- Gökkuşağı renkli basamaklar Balat’ın renkli merdivenlerine bir selam; asıl ünlü renkli merdivenler mahallede ayrı bir yerde.
- Evler iki sokaktaki gerçek binalar değil; tipik Balat sıra evleri.
Sorular
Balat’ın evleri neden renkli?
Balat’ın eski sıra evleri 2000’lerde Avrupa Birliği’nin finanse ettiği, UNESCO ile yürütülen bir rehabilitasyon programıyla onarıldı. 2020’lerde mahalle ziyaretçilerin gözdesi olunca evlerin çoğu canlı renklere boyandı; kafelere, galerilere ve pansiyonlara dönüştü.
Balat’ta renkli evler nerede?
En bilinen sıra, Vodina Caddesi’nden tepeye tırmanan Kiremit Caddesi’nde. Yakındaki basamaklı Merdivenli Yokuş’ta da renkli evler var ve orası genelde daha sakin.
Balat’ın üstündeki kırmızı bina ne?
Özel Fener Rum Lisesi. Mimar Konstantinos Dimadis’in tasarımıyla 1881–83’te kırmızı tuğladan yapıldı; mahalleli ona Kırmızı Mektep diyor. Komşu Fener’de, tepede duruyor ve hâlâ bir okul olduğu için içi gezilemiyor.
Balat’a nasıl gidilir?
T5 tramvayının Balat’ta durağı var, Haliç vapurları da Balat iskelesine uğruyor. Fener’den Haliç kıyısı boyunca yürüyerek de gelebilirsiniz.
Balat’ın bu piksel art dioraması nasıl yapıldı?
Bu sayfada gerçek zamanlı çalışan bir Three.js sahnesi: 360 × 640 piksel çözünürlükte, koyu kenar çizgileri ve küçük bir renk paletiyle çiziliyor, ardından yumuşatma yapılmadan büyütülüyor. Her ev kendi rengi, cumbası ve çatısıyla koddan kuruldu ve yamaçta basamak basamak yükseliyor. “3D’de keşfet” düğmesine basıp sahneyi sürükleyerek döndürebilir, gündüz, akşam ve gece arasında geçiş yapabilirsiniz.
İzometrik İstanbul haritaları
İstanbul’un 2 izometrik piksel art haritası da var: topluluğun çizdiği, şehrin tamamını aynı SimCity tarzında gösteren haritalar. İstanbul haritalarına bak →
